Wypożyczalnia odtwarzaczy cyfrowej książki mówionej dla osób niewidomych i słabowidzących – Edycja 2016

 

P  O  L  E  C  A  M  Y

darmowy eBook fantasy do pobrania

Książnica Pruszkowska korzysta ze środków Narodowego Programu Rozwoju Czytelnictwa

PRUSZKOWSCY ŻYDZI

Marian Skwara

PRUSZKOWSCY ŻYDZI

Sześć dekad zamkniętych Zagładą

pruszkowscy zydzi

ISBN 978-83-926204-0-2

cena 35 PLN

Marian Skwara – dziennikarz, publicysta, tłumacz, autor HISTORII PRUSZKOWA – w kolejnej książce przedstawia najmniej do tej pory rozpoznany aspekt dziejów naszego Miasta. Dla większości czytelników będą to zaskakujące informacje, burzące dotychczasowy „obraz Żyda” utrwalony w zbiorowej świadomości. Rzeczywistość bowiem była dużo bogatsza od stereotypów. Najstarsze ulice Pruszkowa, znajome kształty, nabiorą nowej, głębszej treści.

 „Z wdzięcznością myślę o inicjatywie Mariana Skwary, który postanowił spisać udokumentowaną historię pruszkowskich Żydów. Pruszków nie był tradycyjnym sztetłem, jednakże Żydzi stanowili kilka procent jego mieszkańców. Żyli swoim życiem, pracowali, w sporej części klepali biedę, modlili się, mieli różnorakie problemy, niektórzy emigrowali. Książka opowiada o żydowskim dniu codziennym, o troskach i obyczajach, wskazuje miejsca dla tej społeczności ważne. Społeczności, która niemal w całości została wymordowana. Marian Skwara z przejęciem, ale też z rzetelnością historyka o niej opowiada, przywraca ją pamięci, utrwala pozostałe ślady.

Chwała mu za to!”

 Michał Głowiński

WPROWADZENIE
1.3 Żydowski Pruszków
Żydów w Pruszkowie nie było dużo, nie mieli też za sobą zbyt długiej miejscowej
tradycji ze względu na młodość samego miasta – dziecka linii kolejowej
i boomu przemysłowego w ostatnich dekadach XIX wieku. Jednak te nie
więcej niż półtora tysiąca osób (w 1939 r.) i sześć dekad pobytu wystarczyło,
aby w dziejach pruszkowskiej społeczności dostrzec odzwierciedlenie całego
żydowskiego świata, ze wszystkimi jego charakterystycznymi cechami, zróżnicowaniem,
a także zauważyć przemiany społeczne.
Była gmina wyznaniowa, rabin i jego pomocnicy – gabaj i szames. Był mełamed,
czyli nauczyciel uczący małe dzieci biblijnego elementarza, był cheder
– szkoła wyznaniowa, a nawet także szkoła świecka. Była Chewra Kadisza, czyli
zarządzające cmentarzem Święte Bractwo, bez którego żaden Żyd nie mógł
w przepisowy sposób dostać się do lepszego świata. Byli szojcheci, czyli rzeźnicy
biegli w sztuce uboju gwarantującego koszerność mięsa. Jeden z nich, Szlomo
Hilel Opozdower, skromnie przyznawał, że był niezłym szojchetem „skoro żadna
zarżnięta przeze mnie krowa nie przeżyła tego”.
Byli biedni i bogaci. Tych pierwszych oczywiście większość. Wyrobnicy
dojeżdżający do warsztatów na warszawskich Nalewkach i ślęczący tam po
kilkanaście godzin przy szewskich kopytach, groszowi sklepikarze sprzedający
po garści pestek słoneczników, owiniętych w papier z gazety oraz rzemieślnicy,
jak zegarmistrz z domu przy ul. Bolesawa Prusa 3, Lejbisz Goldsztajn, zwany
Zajgermacherem, czyli właśnie Zegarmistrzem, który przeważnie „nic nie miał
do roboty” i dlatego mógł poświęcać dużo czasu – jak przystało na przedstawiciela
narodu Księgi – czytaniu biblijnych psalmów, choć nie wszystko rozumiał.
Na szczycie społecznej drabiny było kilku fabrykantów, którzy jednak w miejscowym
życiu nie bardzo się udzielali, więc za tę miejscową elitę lepiej uznać
około dwudziestu obrotnych przedsiębiorców, jak Chil Nissencwejg i Marian
Rozenblum, którzy na różnych transakcjach dorobili się po kilka czynszowych
kamienic, czy synowie Abrahama Habermana, którzy tak rozkręcili jego furmankowy
interes, że „konie zamienili na samochód z polskim szoferem”. Ci bogacze
nadawali ton w gminie wyznaniowej i w miejscowym życiu.
Byli pejsaci i brodaci chasydzi w czarnych chałatach, którzy kiwali się nad
swoimi księgami, jakby nie przyjmując do wiadomości nadejścia epoki elektryczności
i samochodów oraz oświeceni maskilowie, jak Gutman Rozenblum, który
wiedział, że postępu się nie zatrzyma i Żydzi muszą się dostosować do zachodzących
przemian. Jego rodzina i kilkadziesiąt jej podobnych żyło już w „dwu
światach” – polskim i żydowskim. Niektórzy, jak fotograf Dawid Abramowicz,
bardziej już w polskim. Przykładów asymilacji w Pruszkowie nie brakowało.
Byli Żydzi pobożni i bezbożni. Jakub Stalowicz, nauczyciel w chederze, starał
się wychowywać młodzież w żydowskiej ortodoksji i walczył ze świecką szkołą
żydowską, która jego zdaniem demoralizowała młodzież i robiła z niej ateistów.
Natomiast wojujący bezbożnik Lewi Wajsberg ustawiał się w święta przed bóżnicą
i sprzedawał gazetę „Folkscajtung”, organ partii socjalistycznej. Ponieważ
pruszkowska społeczność była niewielka, więc ci antagoniści spotykali się na co
dzień i Stalowicz tłumaczył Wajsbergowi, że największym socjalistą był Mojżesz,
a prawdziwy socjalizm jest wyłożony w Biblii, nie w Kapitale. Do takiego właśnie
wniosku musiał pewnie dojrzeć szewc Chaim Lejzor, który w pamiętnym 1905
roku chodził po ulicach z czerwonym sztandarem, ale potem się nawrócił i został
szamesem w bóżnicy, czyli odpowiednikiem kościelnego.
Różnych oryginałów w Pruszkowie nie brakowało, a największą indywidualnością
był Abraham Koziebrocki, charyzmatyczny nauczyciel szkoły świeckiej,
wokół którego skupiała się najzdolniejsza i najbardziej wrażliwa młodzież;
w kole dramatycznym wystawiano ambitne sztuki w języku jidysz, na wieczornych
spotkaniach dyskutowano o nihilizmie Nietzschego i fatalizmie Ibsena.

W odwiecznej walce nowego ze starym, reformatorów z obrońcami świętej
tradycji, główny front przebiegał na polu wychowania młodzieży. Małej gminy
nie było stać na utrzymanie dwóch szkół czy bibliotek – religijnej i świeckiej
– więc ortodoksi i świeccy toczyli boje o orientacje tych instytucji. Żydowski
Pruszków był także za mały, by mogła się tu utrzymać żydowska gazeta i dlatego
jeśli ktoś (zwłaszcza kobiety) chciał się dowiedzieć, co słychać w mieście,
to udawał się do Surki mleczarki, która miała stragan koło piekarni Wilnera na
Kraszewskiego. Tam była giełda lokalnych wiadomości, a przy okazji można było
kupić mleko świeże lub kwaśne, śmietanę, masło, ser oraz warzywa. Jeśli zaś
kogoś interesowała konwersacja na wyższym poziomie, to mógł podyskutować
– na przykład o względności pojęcia „prawda” – z szewcem Josefem Wajsem,
który miał warsztat na rogu Kościelnej i Komorowskiej, i zawsze był gotów do
filozoficznych dysput na tematy światowe i miejscowe.
W ciągu tych kilku dekad zaszły kolosalne przemiany obyczajowe. W latach
30. starsi narzekali, że coraz trudniej spotkać na ulicy pejsatego Żyda w tradycyjnym
stroju, a młodzi przyznawali, że świętują szabas już tylko pro forma, aby
rodzicom nie robić przykrości. Świadectwem obyczajowej rewolucji były ubrane
w koszulki i szorty dziewczęta, które trenowały lekkoatletykę w miejscowym
Żydowskim Klubie Sportowym.
Żydowski Pruszków kipiał od organizacyjnej działalności wszelkich orientacji.
Były tu reprezentowane wszystkie partie polityczne – od religijnej prawicy do
komunizmu. Nie mogło oczywiście zabraknąć potężnego i rozgałęzionego ruchu
syjonistycznego, który „jak ożywczy wiatr przeszedł przez polskie miasteczka”
i owładnął umysły oraz serca większości Żydów. Do syjonistycznych organizacji
garnęła się głównie młodzież; szomerzy i chaluce przygotowywali się do życia
w Erec Izrael, wymarzonym kraju, gdzie będzie żydowskie wojsko i policja.
Żydowski pęd do emigracji miał oczywiście nie tylko ekonomiczną motywację.
Pod tym względem sytuacja w Pruszkowie nie różniła się od tej w całym
kraju. Miejscowych Żydów codziennie przekonywano, że są w Polsce elementem
obcym i niepożądanym. Dla młodej żydowskiej pary pójście na spacer do
Parku Anielin wiązało się z dużym ryzykiem. Chuligańskie napady na ulicach nie
należały do rzadkości, pobito samego rabina. W latach 30. miejscowi oenerowcy
wybijali szyby w żydowskich sklepikach i nocą na ścianach smarowali napisy
„NIE KUPUJ U ŻYDA”. Ale w Pruszkowie, podobnie jak gdzie indziej, Żydzi
znajdowali obrońców wśród członków PPS-u i innych lewicowych organizacji.
Niektórzy młodzi Żydzi, jak Zachariasz Artsztajn, nie pozostawali dłużni wobec
napastników, zaś później należeli do tych, którzy chwycili za broń.


W międzywojniu nie żyło się łatwo, zbierały się czarne chmury, ale w historii
Żydów to nic nowego i nie było powodów oczekiwać, że będzie gorzej, niż
bywało. Jeszcze 1 września 1939 r., gdy już wyły syreny, Gutman Rozenblum
dowodził bardzo sensownie: Ten, którego imię niech będzie wymazane, nie jest
w stanie bić się z całym światem. Nikt nie przypuszczał, że już niedługo wszyscy
staną naprzeciw absolutnego Zła – bezbronni, osamotnieni i bez możliwości
ucieczki; świat będzie obojętny, a „Bóg będzie milczał”. Tytuł ostatniej premiery,
jaką w 1939 r. przygotowali młodzi pruszkowscy miłośnicy dramatu, brzmiał:
BAR KOCHBA czyli OSTATNIE DNI JEROZOLIMY.

S P I S T R E Ś C I
1. WPROWADZENIE
1.1 Imperatyw ……………………………………………………………………………………………………. 11
1.2 Źródła …………………………………………………………………………………………………………. 13
1.3 Żydowski Pruszków ……………………………………………………………………………………….. 16
2. OKRES DO 1918 ROKU
2.1 Pionierzy uprzemysłowienia i urbanizacji ………………………………………………………….. 22
2.2 Epsteinowie, Bersohn, Wołowski ……………………………………………………………………… 25
2.3 Kierunki migracji …………………………………………………………………………………………… 27
2.4 Powstanie gminy żydowskiej – 1904 r. ……………………………………………………………… 29
2.5 O Nadarzynie ……………………………………………………………………………………………… 34
2.6 Sklepy chrześcijańskie i sprawa Bejlisa ……………………………………………………………… 37
2.7 Pierwsza wojna światowa; deklaracja Balfoura …………………………………………………… 40
3. MIĘDZYWOJNIE
3.1 Spisy powszechne 1921 i 1931 ……………………………………………………………………….. 43
3.2 „Dzielnica żydowska” …………………………………………………………………………………….. 45
3.3 Dom przy ul. Bolesława Prusa 3 ………………………………………………………………………. 48
3.4 Alef-bejs, czyli abecadło języka jidysz ……………………………………………………………….. 51
3.5 Borensztejn, Karczewer i Kiwkowicz, czyli trochę antroponimii …………………………….. 57
3.6 Gmina wyznaniowa ………………………………………………………………………………………. 61
3.7 Biedni i bogaci ……………………………………………………………………………………………… 65
3.8 „Między dwoma światami”, czyli o asymilacji …………………………………………………….. 74
3.9 Podziały ideowe i polityczne …………………………………………………………………………… 76
3.10 Żydzi w Radzie Miejskiej ………………………………………………………………………………. 87
3.11 Szkoła „Ibryja” – wojna ortodoksów ze świeckimi ……………………………………………. 90
3.12 Lekcje religii mojżeszowej w SP im. T. Kościuszki ……………………………………………… 99
3.13 Abraham Koziebrocki – przewodnik poszukiwaczy ………………………………………….. 103
3.14 Jidysze Dramatisze Krajz ……………………………………………………………………………… 106
3.15 Surka mleczarka ………………………………………………………………………………………… 119
3.16 Josef Wajs – Poszukiwacz Prawdy …………………………………………………………………. 122
3.17 Biblioteka i klub Pereca – walka i współpraca przy ul. Krótkiej ………………………….. 129
3.18 Żydowski Klub Sportowy …………………………………………………………………………….. 131
3.19 Emigracja …………………………………………………………………………………………………. 134
3.20 Akcja „Zbąszyń” ………………………………………………………………………………………… 141


4. POLACY I ŻYDZI W MIĘDZYWOJNIU
4.1 Zakazane rewiry …………………………………………………………………………………………. 143
4.2 Podział na swoich i obcych ………………………………………………………………………….. 147
4.3 „Nie kupuj u żyda” …………………………………………………………………………………….. 149
4.4 Zapiski narodowca ……………………………………………………………………………………… 152
4.5 „Jaka właściwie jest ta Polska?” ………………………………………………………………………. 156
5. CZAS ZAGŁADY
5.1 Niemieckie porządki ……………………………………………………………………………………. 160
5.2 Definicja Żyda i mieszańca …………………………………………………………………………… 168
5.3 Niezwrócone Pożary i zgliszcza ……………………………………………………………………… 173
5.4 Getto przy Komorowskiej ……………………………………………………………………………… 175
5.5 „Zabezpieczone” nieruchomości ……………………………………………………………………. 183
5.6 Szachy ze szmalcownikiem …………………………………………………………………………… 190
5.7 Dwoje dzieci w drodze na Umschlagplatz ………………………………………………………. 198
5.8 Powstańcy z Pruszkowa ………………………………………………………………………………. 205
5.9 Słowo wyniesione z getta …………………………………………………………………………….. 209
5.10 Doły śmierci przy Lipowej …………………………………………………………………………… 212
5.11 Polacy i Żydzi ……………………………………………………………………………………………. 215
5.12 Trzy lata i trzy miesiące przy Spokojnej 17 …………………………………………………….. 221
5.13 Tworki ……………………………………………………………………………………………………… 226
5.14 Partyzanci z Pruszkowa ………………………………………………………………………………. 229
5.15 Na Wschodzie …………………………………………………………………………………………… 231
5.16 „Miasto bez bóżnicy jest jak ciało bez duszy” ………………………………………………… 233
6. PAMIĘĆ
6.1 Związek Pruszkowian w Izraelu ……………………………………………………………………… 238
6.2 Cmentarz w Pruszkowie ……………………………………………………………………………….. 244
LUDZIE ŻYDOWSKIEGO PRUSZKOWA …………………………………………………………………….. 260
BIBLIOGRAFIA ……………………………………………………………………………………………………….. 265
PODZIĘKOWANIA ………………………………………………………………………………………………….. 268

C O N T E N T S
1. INTRODUCTION
1.1 The Imperative …………………………………………………………………………………………… 11
1.2 Sources ………………………………………………………………………………………………………. 13
1.3 Jewish Pruszkow ………………………………………………………………………………………….
2. THE PERIOD BEFORE 1918
2.1 Pioneers of Industrialization and Urbanization …………………………………………….. 22
2.2 The Epstein Brothers, Bersohn and Wołowski ………………………………………………. 25
2.3 Migrations …………………………………………………………………………………………………..
2.4 The Emergence of the Jewish Community – 1904 ……………………………………….. 29
2.5 The Shtetl of Nadarzyn ……………………………………………………………………………….. 34
2.6 Christian Shops and Beilis Affair ………………………………………………………………….. 37
2.7 World War I; the Balfour Declaration ………………………………………………………….. 40
3. THE INTERWAR PERIOD
3.1 The 1921 and 1931 Censuses …………………………………………………………………….. 43
3.2 ”The Jewish District” ………………………………………………………………………………….. 45
3.3 The House at 3 Bolesława Prusa Street ………………………………………………………… 48
3.4 Alef-beys or the Yiddish ABCs ……………………………………………………………….. 51
3.5 Borensztejn, Karczewer and Kiwkowicz, or a Little Anthroponimisc …………….. 57
3.6 The Religious Community …………………………………………………………………………… 61
3.7 The Rich and the Poor ………………………………………………………………………………… 65
3.8 Cases of assimilation …………………………………………………………………………………… 74
3.9 Political and Ideological Divisions ………………………………………………………………… 76
3.10 Jewish Members of the Town Council ……………………………………………………….. 87
3.11 The Ibryja School or a War between Orthodox and Secular Jews ……………….. 90
3.12 Jewish Religion Classes ……………………………………………………………………………… 99
3.13 Abraham Koziebrocki – The Leader of Seekers ………………………………………… 103
3.14 Yidishe Dramatishe Krayz ………………………………………………………………………… 106
3.15 Surka the Milkwoman ……………………………………………………………………………… 119
3.16 Josef Wajs – The Truth Seeker …………………………………………………………………. 122
3.17 The Peretz Club and Library: Conflicts and Cooperation ………………………….. 129
3.18 Jewish Sports Club ………………………………………………………………………………….. 131
3.19 Emigration ………………………………………………………………………………………………. 134
3.20 The ”Zbąszyń” Affair ……………………………………………………………………………….. 141


4. POLES AND JEWS IN THE INTERWAR PERIOD
4.1 Forbidden Zones ……………………………………………………………………………………… 143
4.2 Friends and Strangers ……………………………………………………………………………….. 147
4.3 ”Don’t Buy at the Jew’s” ………………………………………………………………………….. 149
4.4 From a Nationalist’s Diary ………………………………………………………………………… 152
4.5 ”What is Poland Actually Like?” ………………………………………………………………… 156
5. THE TIME OF THE HOLOCAUST
5.1 The German Order ………………………………………………………………………………….. 160
5.2 The Definition of a Jew and a Mischling ……………………………………………………. 168
5.3 Never Returned Book ………………………………………………………………………………. 173
5.4 The Ghetto at Komorowska Street …………………………………………………………….. 175
5.5 Properties which Were Taken Over …………………………………………………………… 183
5.6 Chess with a Blackmailer ………………………………………………………………………….. 190
5.7 Two Children on the Way to Umschlagplatz ……………………………………………… 198
5.8 Insurgents from Pruszków …………………………………………………………………………. 205
5.9 Poems from the Warsaw Ghetto ……………………………………………………………….. 209
5.10 The Execution Pits at Lipowa Street ………………………………………………………… 212
5.11 Poles and Jews ……………………………………………………………………………………….. 215
5.12 Three Years and Three Months at 17 Spokojna Street ……………………………… 221
5.13 The Mental Hospital in Tworki ……………………………………………………………….. 226
5.14 Partisans from Pruszkow …………………………………………………………………………. 229
5.15 In the East ……………………………………………………………………………………………… 231
5.16 ”A Town without a Synagogue Is Like a Body without a Soul” …………………. 233
6. MEMORY
6.1 The Pruszkow Society in Israel …………………………………………………………………. 238
6.2 The Jewish Cemetery in Pruszkow ……………………………………………………………. 244
WHO WAS WHO IN JEWISH PRUSZKOW ………………………………………………………….. 260
BIBLIOGRAPHY …………………………………………………………………………………………..265
ACKNOWLEDGMENTS ……………………………………………………………………………..268